De Stilte voor de Storm: Structuurloosheid in de Nederlandse Landbouw (Cees Veerman bij Foodlog.nl)

Inleiding: Het land zonder richting

Nederland heeft een van de dichtstbevolkte gebieden ter wereld, waar de schaarste aan ruimte steeds nijpender wordt. Maar terwijl de demografische en maatschappelijke druk toeneemt, lijkt een fundamentele vraag onbeantwoord: hoe willen we dat ons land eruitziet in de toekomst? Dit vraagstuk doorkruist het hart van de Nederlandse landbouwcrisis, waarin boeren, politici en stedelingen met elkaar worstelen om ruimte, bestaanszekerheid en een duurzame toekomst. In een diepgaand gesprek reflecteren Cees Veerman en Dick Veerman op de historische en actuele oorzaken van deze crisis en schetsen ze een visie voor de toekomst.

De onbenutte kansen van structuurbeleid

Het gemiste momentum: agrarische hoofdstructuur

Veerman wijst op een gemiste kans in de Nederlandse ruimtelijke ordening: het niet invoeren van een agrarische hoofdstructuur (AHS). Terwijl de ecologische hoofdstructuur (EHS) in de jaren 80 werd ontwikkeld om natuurgebieden te beschermen, bleef een soortgelijke structurering voor landbouw achterwege. Dit leidde tot onzekerheid onder boeren, weerstand van organisaties zoals LTO en een gebrek aan politieke durf.

De EHS was een duidelijke visie: gebieden werden aangewezen voor natuurbehoud, waarbij de overheid regie voerde over landgebruik. Een AHS had boeren perspectief en duidelijkheid kunnen geven over waar landbouw wel of niet zou worden toegestaan, evenals de mogelijkheid om te innoveren binnen duurzaamheidskaders. Maar in plaats van regie, kreeg de vrije markt de overhand, een keuze die Veerman karakteriseert als een “tijdgeest” van economische liberalisering.

Een land zonder kader

Veerman trekt een parallel met de decentralisatie van ruimtelijke ordening in de jaren 80 en 90. Provincies kregen meer verantwoordelijkheid, maar zonder een nationale visie raakte de regie verloren. Gevolg: grondprijzen stegen explosief, boerenbedrijven schaalden op, en stedelijke belangen botsten met die van het platteland.

De gevolgen van structuurloosheid

Boeren in het nauw

Het ontbreken van een structuurbeleid heeft de jongere generatie boeren in een onmogelijke positie gebracht. De waarde van landbouwgrond is zo sterk gestegen dat het bijna onmogelijk is om een bedrijf over te nemen. Tegelijkertijd kampen boeren met onzekerheid over regelgeving rondom mest, stikstof en waterkwaliteit. “Zonder kaders is er geen toekomst voor de volgende generatie boeren,” aldus Veerman.

Een maatschappelijke kloof

Daarnaast wijst Veerman op de groeiende kloof tussen stad en platteland. Stedelingen hechten aan natuurbehoud, maar missen vaak begrip voor de landbouwsector. Het gevolg is een beeldvorming waarin boeren worden gezien als veroorzakers van milieuschade, zonder erkenning voor hun rol in de voedselvoorziening en landschapsbeheer. Dit voedt wantrouwen en frustreert een constructieve dialoog.

Een visie voor de toekomst: regie, kaders en vertrouwen

Een nieuwe staatscommissie

Veerman pleit voor een brede maatschappelijke discussie over de toekomst van Nederland en een staatscommissie die een visie schetst op de ruimtelijke inrichting van het land in 2040. “Willen we melkveehouderij, akkerbouw en tuinbouw in Nederland behouden? Zo ja, waar en op welke schaal?” Het beantwoorden van deze vragen is essentieel om keuzes te maken over de rol van landbouw binnen de ruimtelijke ordening.

Lokaal maatwerk: de biechtstoelprocedure

Een tweede cruciaal element is lokaal maatwerk. Veerman stelt voor om op streekniveau vertrouwenspersonen aan te stellen die met boeren in gesprek gaan over hun toekomst. Door persoonlijke situaties in kaart te brengen – sociaal, financieel en emotioneel – kunnen oplossingen worden gevonden die recht doen aan individuele omstandigheden.

Instrumenten voor transitie

Om deze transitie te ondersteunen, pleit Veerman voor drie instrumenten:

1. Grondfonds: Een nationale grondbank die boeren de mogelijkheid geeft om grond te verkopen of te ruilen zonder marktdruk.
2. Borgstellingsfonds: Financiële zekerheid voor boeren die willen investeren in verduurzaming of omschakeling.
3. Adviesvouchers: Toegang tot hoogwaardige begeleiding om boeren te ondersteunen bij het maken van strategische keuzes.

De toekomst: een gedeelde verantwoordelijkheid

Een land in balans

Veerman benadrukt dat de toekomst van Nederland niet alleen de verantwoordelijkheid is van boeren, maar van de hele samenleving. Boeren moeten duidelijkheid krijgen over waar en hoe ze kunnen opereren, maar stedelingen moeten erkennen dat landbouw meer is dan voedselproductie – het is een integraal onderdeel van ons landschap en onze cultuur.

Van verdeeldheid naar consensus

Het huidige beleid wordt gekenmerkt door ad-hoc maatregelen en politieke verdeeldheid. Veerman pleit voor een hernieuwde consensus, gebaseerd op duidelijke keuzes en een gedeeld toekomstbeeld. Alleen door te investeren in regie, kaders en vertrouwen kan Nederland de impasse doorbreken en een duurzaam land creëren waarin landbouw, natuur en stedelijke belangen in balans zijn.

Eindconclusie: durf te kiezen

De gesprekken tussen Cees Veerman en Dick Veerman leggen een fundamentele waarheid bloot: zonder keuzes blijft Nederland vastzitten in een patroon van onzekerheid en conflict. De tijd dringt. Het is aan politiek, boeren, en burgers om gezamenlijk een visie te ontwikkelen en stappen te zetten naar een land dat zowel economisch als ecologisch duurzaam is.