De Cirkelredenering in het Stikstofdebat: Een Onzichtbaar Fundament met Grote Gevolgen. Hoe deze te doorbreken?

Het recente stikstofvonnis van de rechtbank in Den Haag lijkt op het eerste gezicht een mijlpaal in het beschermen van de natuur in Nederland. Maar wie verder kijkt, ontdekt een zorgwekkend patroon van redeneren dat het fundament onder het stikstofbeleid verzwakt: een cirkelredenering die bijna niemand opvalt, maar die wel grote gevolgen heeft voor beleid, samenleving en economie.

De Cirkelredenering Ontleed

De rechter oordeelt dat „het slecht gaat met de natuur” op basis van rapportages zoals de Natuurdoelanalyses (NDA’s) en onderzoeken van B-Ware en Greenpeace. Deze rapportages verwijzen naar de Ecologische Autoriteit (EA) en wijzen op overschrijdingen van de Kritische Depositiewaarden (KDW) als bewijs dat de natuur achteruitgaat. Maar als we de redenering stap voor stap analyseren, wordt duidelijk dat deze conclusie op drijfzand rust:

1. Stelling: Het gaat slecht met de natuur.
   Deze conclusie wordt gebaseerd op overschrijdingen van de KDW.
2. Vraag: Hoe worden deze KDW-overschrijdingen vastgesteld?
   Door berekeningen met het AERIUS-model.
3. Vraag: Is AERIUS geschikt om depositie nauwkeurig en op detailniveau te berekenen?
   Nee, meerdere onafhankelijke rapporten, waaronder die van de Commissie Hordijk en de analyse van Wouter de Heij, concluderen dat AERIUS te onnauwkeurig is en niet geschikt is om lokale depositie of natuurverslechtering betrouwbaar te berekenen.
4. Vraag: Hoe kan dan worden geconcludeerd dat het slecht gaat met de natuur?
   Dit wordt niet ondersteund door empirische gegevens. Zelfs de Ecologische Autoriteit geeft toe dat de rapportages vaak incompleet zijn en dat er meerdere andere drukfactoren (zoals hydrologie, bodembeheer en recreatie) een grote rol spelen.
5. Conclusie: Het narratief dat de natuur achteruitgaat, is gebaseerd op een cirkelredenering.
   Er wordt gesteld dat de natuur slecht functioneert op basis van een onnauwkeurig model en zonder direct veldonderzoek of causale verbanden. De “wetenschappelijke” basis ontbreekt of is op zijn minst zeer zwak.

De Gevolgen van de Cirkelredenering

Deze cirkelredenering heeft grote gevolgen:

• Beleidsvorming op drijfzand: Het beleid wordt gebaseerd op conclusies die niet stevig onderbouwd zijn. Dit leidt tot rigoureuze maatregelen, zoals gedwongen krimp in de landbouw en stilstand in de bouwsector, zonder dat duidelijk is of dit daadwerkelijk bijdraagt aan het verbeteren van de natuur.
• Verlies van vertrouwen: Zowel boeren als burgers verliezen vertrouwen in de overheid en wetenschap, omdat de maatregelen niet logisch of gerechtvaardigd aanvoelen.
• Internationale juridische risico’s: Omdat beleid en juridische uitspraken in Nederland gebaseerd zijn op een wankele redenering, kunnen internationale juridische geschillen ontstaan als blijkt dat de onderbouwing niet deugt.
• Versplintering van de samenleving: Het huidige beleid polariseert de maatschappij. Milieuorganisaties, boeren en beleidsmakers staan lijnrecht tegenover elkaar, zonder dat er een duidelijk gedeeld begrip is van de feiten.

Hoe Doorbreken We Dit Narratief?

Het doorbreken van deze vicieuze cirkel vraagt om een kritische herziening van hoe we natuurverslechtering beoordelen en beleid vormen. Hieronder enkele concrete stappen:

1. Een Wetenschappelijke Herijking van de KDW

De Kritische Depositiewaarde wordt nu als absoluut gegeven gebruikt, maar het is slechts een theoretische grens. Er is een dringende behoefte aan een herijking op basis van:

• Empirisch veldonderzoek: Voer grootschalige onderzoeken uit naar de daadwerkelijke staat van de natuur en de invloed van stikstofdepositie. Combineer dit met andere drukfactoren zoals droogte, verdroging en bodembeheer.
• Lokale verschillen: De invloed van stikstof verschilt sterk per locatie. Beleid zou gericht moeten zijn op maatwerk per natuurgebied in plaats van generieke normen.

2. Onafhankelijke Evaluatie van AERIUS

AERIUS is als beleidsinstrument onvoldoende nauwkeurig gebleken. Een onafhankelijke wetenschappelijke audit moet vaststellen of het model überhaupt geschikt is voor de taak waarvoor het wordt ingezet. Zo niet, dan moet een alternatief systeem worden ontwikkeld dat wél betrouwbaar is. Uit de rapportage van commissie Hordijk bleek al dat AERIUS niet geschikt is, dit is herbevestigd door de rapportage van Wouter de Heij. Zie ook wat professor de Vries en professor Hanekamp daarover zeggen.

3. Breder Kijken dan Stikstof

De huidige focus op stikstof als dé boosdoener is te beperkt. Veel ecologische problemen worden veroorzaakt door een combinatie van factoren, zoals waterbeheer, klimaatverandering en bodemdaling. Een integrale aanpak is noodzakelijk.

4. Transparantie en Publieke Dialoog

Het vertrouwen in beleid kan alleen worden hersteld door volledige transparantie over de gebruikte modellen, aannames en onzekerheden. Organiseer openbare dialogen waarin boeren, wetenschappers, milieuorganisaties en burgers worden betrokken.

5. Politieke Moed

Politieke leiders moeten de moed hebben om toe te geven dat fouten zijn gemaakt in het beleid en de onderbouwing. Dit vraagt om een open en constructieve houding, gericht op het vinden van oplossingen in plaats van het vasthouden aan een verkeerd narratief.

Conclusie: Naar een Nieuw Narratief

Het huidige stikstofbeleid en de juridische uitspraken zijn gebaseerd op een cirkelredenering die onvoldoende kritisch wordt bevraagd. Het is tijd om het narratief te doorbreken en een fundament te leggen dat wel op feiten en wetenschap is gebaseerd. Door empirisch onderzoek, onafhankelijke evaluaties en transparante communicatie kunnen we niet alleen het vertrouwen herstellen, maar ook effectief bijdragen aan een betere balans tussen natuur, economie en samenleving.

De vraag die nu gesteld moet worden: hebben we de moed om deze cirkel te doorbreken en opnieuw te beginnen met een beleid dat werkelijk hout snijdt?