Uit 2011 “Staatsgeheimen over het natuurbeleid” – vijftien jaar later echter nog steeds actueel.

In juni 2011 publiceerde vakblad V-focus een omslagartikel met een titel die toen al scherp was: “Staatsgeheimen over het natuurbeleid”. Vijftien jaar later, in 2026, leest dit artikel niet als een historisch document, maar als een blauwdruk van het stikstofdossier zoals het zich vandaag nog steeds aandient. De hoofdvragen van toen zijn namelijk nooit echt beantwoord: hoe betrouwbaar zijn onze modellen, hoe groot zijn de onzekerheden, en waarom blijft cruciale kennis buiten het publieke debat?

Het artikel uit 2011 laat zien dat veel van wat vandaag als “nieuw” of “onvermijdelijk” wordt gepresenteerd, al lang bekend was. En soms zelfs bewust is weggestopt.

Kader 1 – “Dit is wat we hebben, daar moeten jullie het mee doen”

Een van de meest opvallende passages uit het artikel komt van Marion Logtenberg, destijds bestuurslid van de Nederlandse Melkveehouders Vakbond (NMV). Zij beschrijft hoe de sector bij herhaling nul op het rekest kreeg als het ging om onderbouwing van het ammoniakbeleid. Onderzoeksresultaten bleken niet beschikbaar, rapporten bleven vertrouwelijk, en informatie moest soms via juridische procedures worden afgedwongen.

Dit patroon is anno 2026 nog steeds herkenbaar. Ook vandaag zien we dat onderliggende aannames, modelkeuzes en onzekerheden vaak niet transparant worden gedeeld, terwijl ze wel juridische consequenties hebben voor individuele ondernemers. De kernvraag is dezelfde gebleven: hoe kan beleid afdwingbaar zijn als de kennisbasis niet controleerbaar is?

Modelleren zonder inkijk: AAgro-Stacks als voorloper van AERIUS

Het artikel zoomt diep in op AAgro-Stacks, het rekenmodel dat destijds werd gebruikt voor ammoniakdepositie bij vergunningverlening. Het model gold in de praktijk als “zeer betrouwbaar”, terwijl inhoudelijke toetsing nauwelijks mogelijk was. Een afwijking van 0,01 mol kon al het verschil betekenen tussen wel of geen vergunning.

Cruciaal is dat het achterliggende rapport over de modelbeschrijving en validatie – opgesteld door Wageningen UR – simpelweg niet openbaar was. Officieel “niet meer beschikbaar”. In werkelijkheid bleek het rapport wél te bestaan, werd er internationaal naar verwezen en vormde het zelfs de basis voor vervolgonderzoek.

De reden voor de geheimhouding was pijnlijk: uit wetenschappelijke publicaties bleek dat AAgro-Stacks versie 1.0 grote afwijkingen vertoonde, en dat een verbeterde versie 2.0 al klaarstond. Toch koos het ministerie ervoor om versie 1.0 in te voeren, omdat men “niet wilde wachten”.

Wie dit leest met kennis van het huidige AERIUS-debat, kan niet anders dan concluderen dat hier een structureel patroon zichtbaar wordt.

Kader 2 – Foutmarges die groter zijn dan de norm

Een van de meest onthullende passages in het artikel gaat over onzekerheden. Volgens het RIVM kende de gebruikte OPS-module voor lokale ammoniakdepositie een foutmarge tot 95 procent. Dat betekent dat de berekende uitkomst bijna net zo onzeker is als de waarde zelf.

Deze constatering is essentieel. Niet omdat modellen daarmee waardeloos zijn, maar omdat het juridisch gebruik ervan grenzen kent. Toch zien we tot op de dag van vandaag dat modeluitkomsten worden behandeld als exacte grootheden, terwijl de wetenschap zelf spreekt van grote onzekerheden.

Het artikel uit 2011 benoemt dit expliciet: vergunningverlening krijgt zo het karakter van een loterij.

Kritische depositiewaarden: cijfers zonder betekenis?

Het artikel beschrijft ook hoe een Alterra-rapport over kritische depositiewaarden (KDW’s) aanvankelijk vertrouwelijk werd verklaard. De reden: de auteur concludeerde dat aan de waarden “geen praktische betekenis” mocht worden gehecht vanwege grote onzekerheden.

Wat daarna gebeurde is veelzeggend. Er kwam een nieuwe lijst, zonder vermelding van foutmarges, omdat juristen “niet met onzekerheden kunnen werken”.

Dit is geen detail, maar een fundamenteel beleidskeerpunt: wetenschappelijke onzekerheid werd niet opgelost, maar weggelaten. Daarmee veranderde ecologische indicatie in juridisch instrument – een keuze die het stikstofbeleid tot op heden tekent.

Kader 3 – “Het beste wat we hebben”

Wetenschappers in het artikel, waaronder Han van Dobben, zijn opvallend eerlijk: ja, er zijn grote onzekerheden, maar “dit is het beste wat we hebben”. Die uitspraak klinkt ook vandaag nog bekend.

Maar precies hier wringt het. Het beste wat we hebben, is niet automatisch geschikt voor juridische hardheid, laat staan voor microsturing op bedrijfsniveau. Dat spanningsveld – tussen wetenschappelijke plausibiliteit en juridische exactheid – vormt nog steeds de kern van het stikstofconflict.

Innovatie afgeremd door systeemfouten

Het artikel laat zien dat niet alleen boeren, maar ook innovatieve bedrijven vastlopen. Emissiearme stalvloeren, nieuwe technieken en meetsystemen stranden op lange procedures, hoge kosten en gebrek aan onafhankelijke meetfaciliteiten. Wageningen UR had feitelijk een monopoliepositie, met doorlooptijden van meerdere jaren en kosten tot €250.000 per systeem.

Wie dit leest in 2026, herkent de klacht dat innovatie structureel wordt afgeremd door het beoordelingssysteem zelf. Niet door gebrek aan techniek, maar door gebrek aan vertrouwen, flexibiliteit en realistische toetsing.

Vijftien jaar later: de conclusie

Wat dit artikel uit 2011 zo opmerkelijk maakt, is niet alleen de scherpte van de analyse, maar vooral het feit dat de kernproblemen zijn blijven liggen. Modellen zijn veranderd, namen zijn gewijzigd, maar de fundamentele vragen zijn dezelfde:

• Hoe ga je om met grote onzekerheden?
• Wanneer is een model geschikt voor beleid, en wanneer niet?
• Hoe voorkom je dat wetenschap wordt ingezet als juridisch schild?
• En hoe borg je transparantie in een dossier met zulke grote maatschappelijke impact?

Dat deze vragen vijftien jaar later nog steeds actueel zijn, zegt weinig over de kwaliteit van het artikel uit 2011 – en veel over het falen om de lessen ervan serieus te nemen.

Het is daarom geen historisch stuk, maar een waarschuwing die nog altijd genegeerd wordt.

Bron
Geesje Rotgers, Staatsgeheimen over het natuurbeleid, V-focus, juni 2011 2011