Pollution Switch: De Illegale Ruilhandel in Stikstofbeleid

Het Nederlandse stikstofbeleid kampt al jaren met fundamentele gebreken. Eén van de grootste onrechtmatigheden is de sluipende ruil van ammoniak (NH₃) uit de landbouw tegen stikstofoxiden (NOₓ) uit verkeer en industrie. Dit fenomeen, beter bekend als pollution switching, is niet alleen wetenschappelijk onhoudbaar, maar ook juridisch verboden. Toch lijkt de overheid het principe op subtiele wijze te hanteren bij vergunningverlening en stikstofmaatregelen.

Wat is Pollution Switching?

Pollution switching betekent dat een vermindering van de ene vorm van milieuvervuiling wordt gecompenseerd door een toename van een andere vervuilende stof. In het geval van stikstofemissies betekent dit dat ammoniakreductie in de landbouw wordt gebruikt om NOₓ-uitstoot elders te legitimeren. Dit druist in tegen de basisprincipes van milieuwetgeving: de Kaderrichtlijn Lucht en het Polluter Pays Principle verbieden dat één vorm van vervuiling simpelweg wordt ingeruild voor een andere.

Waarom is dit problematisch?

Ammoniak en stikstofoxiden hebben verschillende chemische en ecologische effecten:

• NH₃ (ammoniak) is een basische verbinding die vooral lokaal neerslaat en bijdraagt aan verzuring en vermesting in natuurgebieden.
• NOₓ (stikstofoxiden) is een verzamelnaam voor gassen zoals stikstofmonoxide (NO) en stikstofdioxide (NO₂), die bijdragen aan smog, fijnstofvorming en verzuring op regionale tot internationale schaal.

Het simpelweg ‘ruilen’ van NH₃-reducties tegen NOₓ-emissies is dus wetenschappelijk onhoudbaar. Bovendien schendt het het rechtsprincipe dat iedere sector zijn eigen verantwoordelijkheid draagt.

Illegale Stikstofhandel?

De discussie over de scheiding van NOₓ en NH₃ is niet nieuw. Landbouworganisaties zoals LTO Nederland pleiten hier al jaren voor. Echter, de overheid negeert deze oproepen en blijft vasthouden aan een integraal stikstofbeleid waarin NH₃ en NOₓ op één hoop worden gegooid. Dit maakt het mogelijk om ammoniakreductie in de landbouw te ‘verkopen’ als compensatie voor NOₓ-uitstoot door industrie en infrastructuur.

Een voorbeeld hiervan is het opkopen van boerenbedrijven nabij Natura 2000-gebieden, waarbij de vrijgekomen stikstofruimte deels wordt gebruikt voor nieuwe economische ontwikkelingen zoals wegenbouw en woningbouw. Dit betekent in de praktijk dat de stikstofruimte niet wordt benut om de natuur te verbeteren, maar om industriële uitstoot juridisch te faciliteren.

Juridische Mogelijkheden: Kan dit naar de rechter?

Milieu- en landbouwjuristen wijzen erop dat pollution switching in strijd is met bestaande wetgeving. De PAS-uitspraak van de Raad van State in 2019 maakte al duidelijk dat toekomstige emissiereducties niet zonder meer kunnen worden ingezet als vergunningsruimte. Als hetzelfde principe wordt toegepast op de ruil tussen NH₃ en NOₓ, dan is de conclusie helder: deze strategie is juridisch aanvechtbaar.

Een belangrijke juridische stap zou zijn om de overheid te dwingen NH₃ en NOₓ als afzonderlijke milieuproblemen te behandelen. Dit zou betekenen dat landbouwbedrijven niet langer kunnen worden opgekocht om industriële NOₓ-uitstoot te faciliteren.

1. Europese Milieuwetgeving: Binnen de EU geldt het veroorzaker betaalt-principe (Polluter Pays Principle, PPP) en de Kaderrichtlijn Water en Luchtkwaliteitsrichtlijn, die voorschrijven dat milieuproblemen niet mogen worden verschoven in plaats van opgelost. Dit geldt ook voor stikstofbeleid: een reductie in ammoniak (NH₃) mag niet gecompenseerd worden door een toename in NOₓ.
2. Nederlandse en Internationale Jurisprudentie: In verschillende rechtszaken, onder andere rond Natura 2000-gebieden, is het uitgangspunt geweest dat vervuiling per bron en per sector moet worden beoordeeld. Dit betekent dat ammoniakemissies uit de landbouw niet ‘ingeruild’ mogen worden voor NOₓ-uitstoot uit bijvoorbeeld verkeer en industrie.
3. PAS-uitspraak (2019): De Raad van State vernietigde het Programma Aanpak Stikstof (PAS) mede omdat het systeem ten onrechte uitging van toekomstige compensaties zonder harde garanties. Dit impliceert dat ‘ruilen’ van stikstofvormen zonder solide onderbouwing juridisch riskant is.

Conclusie: Tijd voor een zuiver stikstofbeleid

De overheid handelt in strijd met fundamentele milieuregels door ammoniak en stikstofoxiden inwisselbaar te maken. Pollution switching is niet alleen wetenschappelijk onzinnig, maar ook juridisch dubieus. Het is tijd om dit beleid kritisch te toetsen en een scheiding tussen NOₓ en NH₃ wettelijk af te dwingen.