Waar staan we in het stikstofdossier? Analyse van John Spithoven.

Analyse van John Spithoven m.b.t. het stikstofbeleid (of ontbreken ervan).

De route uit de impasse

De afgelopen jaren is Nederland steeds dieper verstrikt geraakt in het stikstofdossier. Uitspraken van de Raad van State, Europese verplichtingen en een juridisch systeem dat zichzelf heeft vastgedraaid, hebben ertoe geleid dat vergunningverlening praktisch onmogelijk is geworden. Politici, boeren, bouwers en bestuurders staan met lege handen. Tijd dus om scherp te duiden waar we staan – en welke route nog wél denkbaar is om uit de impasse te komen.

De uitgangspunten

De realiteit is hard:

• Door alle rechterlijke uitspraken is vergunningverlening niet mogelijk.
• Salderen – het wegstrepen van stikstofrechten, intern of extern – is juridisch geblokkeerd.

Voor bedrijven geldt nu één uitgangspunt: de laatst vergunde situatie vóór het aanwijzingsbesluit van Natura 2000-gebieden. Dat betekent 7 december 2004 of eerder, in sommige gevallen zelfs terug tot 1994.

Alles wat daarna aan uitbreiding of intensivering heeft plaatsgevonden, valt buiten de juridische basis. Dat deel kan dus niet meer worden gelegitimeerd via reductiemaatregelen op het eigen bedrijf of door stikstofruimte van een ander te kopen.

Vrijstellingen van een passende beoordeling – de toets of een individueel project (afzonderlijk of in samenhang) significante effecten kan hebben – liggen eveneens politiek en juridisch op slot. Dat is de afgelopen dagen opnieuw pijnlijk duidelijk geworden.

Kort gezegd: de ruimte die in de praktijk wordt gebruikt, maar niet vóór 2004 formeel vergund was, is in de huidige systematiek niet te legaliseren.

Oplossingen die wel kansrijk zijn

1. Stoppen met beleid vanachter het bureau

Het begint bij de feitelijke staat van de natuur in het veld. Geen papieren exercities, geen modelmatige benaderingen, maar daadwerkelijk kijken wat er groeit en bloeit. Alleen zo is vast te stellen waar echt sprake is van achteruitgang, en waar de natuur zich juist herstelt of stabiel blijft.

2. Modellen corrigeren met metingen

De huidige modellen – met Aerius en de onderliggende OPS/DEPAC-systematiek als bekendste voorbeeld – zijn onvoldoende betrouwbaar. Dat blijkt uit veldmetingen en satellietwaarnemingen.

• In duingebieden meet RIVM veel hogere ammoniakconcentraties dan het model voorspelt. Dit wordt weggezet als “ammoniak uit zee”, maar daarvoor ontbreekt wetenschappelijk bewijs.
• Plaats-specifieke metingen laten zien dat modellen op sommige plekken fors overschatten en elders onderschatten.

Het is tijd dat dit wordt erkend: de wetenschap is simpelweg niet in staat droge depositie direct te meten. Wat resteert is een model met structurele onzekerheden en ruis.

3. Emissiereductie: plaats-specifiek, niet generiek

Generieke maatregelen – van snelheidsverlagingen tot rigide veekrimp – leveren juridisch niets op en ecologisch nauwelijks zekerheid. Alleen plaats-specifieke emissiereductie kan zinvol zijn, bijvoorbeeld rond kwetsbare natuurgebieden waar bewezen hoge concentraties voorkomen.

4. KDW en vergunningverlening uit elkaar trekken

De Kritische Depositiewaarden (KDW) zijn ooit geïntroduceerd als ecologisch ijkpunt, maar zijn in de praktijk een juridisch keurslijf geworden. De minister werkt aan het uit de wet halen van de KDW, maar tegelijkertijd blijft deze tot 2035 leidend voor vergunningverlening. Zolang dat zo is, blijft Nederland op slot.

Het is noodzakelijk om deze koppeling te doorbreken. KDW kan als monitoringsinstrument behouden blijven, maar mag niet langer de doorslag geven bij individuele vergunningverlening.

Conclusie: geen stikstofslot, maar stikstofrealiteit

De impasse is het resultaat van een jarenlange opeenstapeling van juridische en politieke keuzes, niet van de natuur zelf. Uitgangspunten van vóór 2004 als harde grens hanteren, modellen overschatten, en vrijstellingen blokkeren – dat alles maakt het systeem onwerkbaar.

De route uit de crisis ligt niet in nóg meer modellen of nóg strakkere regels, maar in een fundamentele heroriëntatie:

• meten in plaats van gokken,
• plaats-specifiek in plaats van generiek,
• en beleid op basis van ecologische realiteit in plaats van juridische fictie.

Zolang de KDW leidend blijft voor vergunningverlening, blijft Nederland tot 2035 feitelijk in een stikstofslot. Alleen politieke moed en een radicale herziening van het huidige systeem kunnen daar verandering in brengen.