Twee Potentiële Regeerprogramma’s voor Landbouw, Natuur en Stikstof. Over links of centrum-rechts?

Twee Toekomsten voor Landbouw, Natuur en Stikstof

Een vergelijking van een links-midden en een centrum-rechts regeerakkoord

Na de verkiezingen van 2025 liggen er grofweg twee mogelijke coalitierichtingen voor Nederland. Beide worstelen met dezelfde dossiers – landbouw, natuur en stikstof – maar vertrekken vanuit een ander wereldbeeld. De ene variant, Polderen over Piekbelasters, schetst een links-midden kabinet met GroenLinks-PvdA, D66, VVD en CDA. De andere, De Boer als Breekpunt of Bouwsteen, beschrijft een centrum-rechts kabinet met D66, VVD, CDA en BBB.

De vraag die boven beide scenario’s hangt is dezelfde: hoe krijgen we Nederland van het stikstofslot, zonder dat natuur, economie of landbouw onherstelbare schade lijden?

1. Twee politieke culturen

Het linkse scenario draait om een versnelling van de ecologische transitie. GroenLinks-PvdA en D66 vormen daarin de groene motor. Ze willen de stikstofuitstoot halveren in 2030, natuurherstel wettelijk verankeren en zijn bereid tot harde ingrepen, inclusief uitkoop van piekbelasters. VVD en CDA fungeren als rem en realiteitscheck: ze schuiven liever naar 2035, zetten in op innovatie en willen dwang vermijden.

Het rechtse scenario keert de krachtsverhoudingen om. Hier domineren VVD, CDA en BBB met hun nadruk op voedselzekerheid, ondernemerschap en vrijwilligheid. D66 speelt de rol van progressieve waakhond, maar moet fors inleveren op tempo en ambitie. De 2030-doelstelling verdwijnt, net als het idee van gedwongen krimp van de veestapel.

Waar het linkse akkoord vertrekt vanuit natuurherstel als randvoorwaarde voor economie, vertrekt het rechtse akkoord vanuit economisch en sociaal herstel als randvoorwaarde voor natuur.

2. Stikstofdoelen: snelheid versus houdbaarheid

De links-midden coalitie houdt vast aan een reductie van 50 % in 2030, maar kiest voor een hybride sturingsmodel. De sectorale emissieplafonds (VVD-idee) worden gecombineerd met bedrijfsspecifieke emissienormen (CDA-voorstel). Daarmee ontstaat een systeem dat zowel juridisch afdwingbaar is als ruimte laat voor maatwerk.

Het centrum-rechtse akkoord kiest voor een langzamer pad: 50 % reductie in 2035. De jaartaldiscussie wordt hiermee politiek ontmijnd. De Kritische Depositiewaarde (KDW) verliest haar dominante positie; er komt een commissie die onderzoekt hoe het beleid meer kan aansluiten bij de feitelijke staat van de natuur.

Beide akkoorden erkennen de rekenkundige ondergrens (RKO) als technisch-juridisch sleutelinstrument. Waar links neigt naar een wetenschappelijk onderbouwde grens van 0,5 mol/ha/jaar, wil rechts minimaal 1 mol. In de praktijk convergeren de voorstellen richting dezelfde middenweg: een ondergrens die vergunningverlening weer mogelijk maakt en PAS-melders legaliseert.

3. De veestapel en de boer: tussen dwang en keuzevrijheid

In het linkse model blijft de krimp van de veestapel een expliciet doel. De bio-industrie moet verdwijnen en de vrijgekomen stikstofruimte wordt via een stikstofbank benut voor woningbouw of natuur. Gedwongen uitkoop wordt niet uitgesloten.

In het centrum-rechtse model verdwijnen woorden als “krimp” en “dwang” uit het vocabulaire. De weg wordt vrijwillig, met hoge vergoedingen voor stoppers en forse steun voor blijvers. Beide akkoorden erkennen echter impliciet dat de combinatie van doelen en instrumenten uiteindelijk tot een kleinere veestapel leidt – links via beleid, rechts via economische en vrijwillige prikkels.

4. Natuurbeleid: van uitbreiding naar kwaliteit

GroenLinks-PvdA en D66 willen extra natuur: 30 % van Nederland juridisch beschermd, 50.000 hectare nieuwe natuur en zelfs wettelijke rechten voor ecosystemen. VVD en CDA pleiten voor effectiever beheer van bestaande gebieden.

Het rechtse akkoord kiest duidelijk voor het laatste: geen uitbreiding, maar kwaliteitsverbetering. Boeren worden partners in natuurbeheer en krijgen vergoedingen voor landschapszorg. Het past in een breder streven naar “landbouwinclusieve natuur” – een term die de tegenstelling tussen boer en bos moet doorbreken.

5. Geld en governance

In beide scenario’s wordt een ruim Stikstof- of Transitiefonds ingericht. Links financiert daaruit vooral opkoop en transitie naar biologische landbouw; rechts legt meer nadruk op innovatie, technologische emissiereductie en het versterken van het verdienvermogen.

Opvallend is dat in beide akkoorden gebiedsgerichte uitvoering centraal staat. Provincies en regio’s krijgen een sleutelrol, met langjarige contracten voor boeren en natuurbeheerders. Het verschil zit in de toon: links vertrouwt op sturing van bovenaf met harde doelen, rechts op partnerschap en vrijwillige trajecten van onderop.

6. Een vergelijking in hoofdlijnen

Thema	Links-Midden (GL-PvdA, D66, VVD, CDA)	Midden-Rechts (D66, VVD, CDA, BBB)
Doel stikstof	50 % reductie in 2030	50 % reductie in 2035
KDW / sturing	Blijft bestaan, maar met emissieplafonds per sector	KDW onder evaluatie, richting natuurstaat-benadering
Rekenkundige ondergrens	ca. 0,5 mol, juridisch onderbouwd	≥ 1 mol, praktisch gericht
Veestapel	Expliciete krimp, einde bio-industrie	Geen krimpdoel, vrijwillige reductie
Uitkoop	Ook gedwongen mogelijk	Uitsluitend vrijwillig, hoge vergoeding
Natuurbeleid	Uitbreiding + rechten voor natuur	Verbetering kwaliteit, landbouwinclusief
Boerenperspectief	Transitie naar biologische en circulaire landbouw	Innovatie, grondgebondenheid, voedselzekerheid
Coalitie-logica	Ecologie als vertrekpunt	Economie en sociaal draagvlak als vertrekpunt

7. Overeenkomsten: polderen in tijden van polarisatie

Ondanks de verschillen is de onderliggende dynamiek verrassend gelijk. Beide akkoorden erkennen dat het juridische stikstofslot moet worden doorbroken via technische correcties in het rekenmodel. Beide voorzien in legalisatie van de PAS-melders en beide kiezen voor vrijwillige instrumenten als hoofdroute.

Ook het idee van een breder Transitiefonds verbindt de visies: Nederland moet boeren niet langer alleen belonen voor productie, maar ook voor ecosysteemdiensten. Daarmee verschuift het debat van “minder boeren” naar “andere boeren”.

8. De financiële realiteit : Wat gaat het kosten tot 2035?

Wat in beide regeerakkoorden onderbelicht blijft, zijn de structurele kosten van de transitie. Alleen al de maatregelen voor boeren – uitkoop, innovatie en omschakeling – vergen circa €1 miljard per jaar. Daarbovenop komen de kosten voor natuurbeleid (ongeveer €500 miljoen per jaar), regionale organisatie en gebiedsprocessen (circa €25 miljoen per jaar), en een versterkt monitoringsprogramma met satellietmetingen en natte depositie per provincie (ongeveer €5 miljoen per jaar). Over een periode van tien jaar loopt dat op tot ruim €15 miljard tot € 20 miljard. Deze financiële dimensie krijgt in beide scenario’s te weinig aandacht, terwijl juist de voorspelbaarheid van financiering bepalend is voor draagvlak, continuïteit en geloofwaardigheid van het toekomstige landbouw- en natuurbeleid.

9. De politieke realiteit

Het linkse scenario vraagt om politieke durf: harde keuzes, snelle reductie, en het risico van weerstand op het platteland. Het rechtse scenario vraagt om bestuurlijke discipline: een trager traject dat juridisch houdbaar blijft en niet verzandt in vrijblijvendheid.

Beide modellen lopen aan tegen dezelfde grenzen:

• Europese verplichtingen (Habitatrichtlijn en Nitraatrichtlijn) blijven dwingend.
• Het maatschappelijk draagvlak voor dwang is beperkt.
• Zonder betrouwbare metingen en natuurmonitoring blijft elk model kwetsbaar.
• Hoe om te gaan met vergunningverlening (en dus dit los te krijgen).
• Hoe de PAS melders te legaliseren (want dat verdienen ze!).
• Wel of geen scheiding tussen NOx en Ammoniak beleid.
• De begroting (zie puntje 8) voor natuur en landbouw tot 2035.

In die zin zijn beide akkoorden minder tegengesteld dan ze lijken. Ze belichamen twee routes naar dezelfde bestemming: een land waarin natuur, landbouw en economie weer in balans zijn, maar met een ander tempo en andere waarden onderweg.

10. Conclusie: de boer als breekpunt én bouwsteen

In het linkse akkoord is de boer vooral breekpunt – onderdeel van het probleem dat snel moet worden opgelost om natuurdoelen te halen. In het rechtse akkoord wordt de boer juist bouwsteen – partner in beheer, innovatie en voedselzekerheid.

Toch ligt het uiteindelijke succes niet in het kiezen tussen links of rechts, maar in het vermogen om te verbinden wat nu gescheiden is: ecologische grenzen en sociaal-economische realiteit. Beide akkoorden tonen dat de oplossing niet ligt in meer modelberekeningen of juridische procedures, maar in vertrouwen, gebiedskennis en samenwerking.

Het Nederland van na 2025 zal dus hoe dan ook moeten polderen – over piekbelasters én over perspectief.

Bronnen: “Polderen over Piekbelasters: Een Hypothetisch Regeerakkoord voor Landbouw, Natuur en Stikstof” en “De Boer als Breekpunt of Bouwsteen: Een Hypothetisch Midden-Rechts Regeerakkoord”, beide d.d. 2 november 2025.