Groote Peel: wat vertellen metingen dat modellen mogelijk missen?

Correctie – 21 augustus 2026 – In een eerdere versie van dit artikel hebben wij ten onrechte geconcludeerd dat de gemiddelde ammoniakconcentratie (NH₃) uit het MAN-meetnet in de Groote Peel in 2024 verder was gedaald. Bij controle van de gebruikte gegevens bleek dat voor 2024 per ongeluk de meetwaarde van januari 2024 is verwerkt alsof dit het gemiddelde over het gehele jaar 2024 betrof. Dat is niet juist. Ammoniakconcentraties kennen een duidelijke seizoensvariatie en een afzonderlijke maandwaarde kan daarom niet worden vergeleken met jaargemiddelden uit voorgaande jaren. De eerdere conclusie dat de MAN-jaargemiddelde concentratie in 2024 daalde, trekken wij daarom in. Deze correctie onderstreept tegelijkertijd een belangrijk inhoudelijk punt: uit veranderingen tussen afzonderlijke jaren kan niet zonder meer een directe relatie tussen ammoniakemissies en gemeten ammoniakconcentraties worden afgeleid. Meteorologie, seizoen, atmosferisch transport en chemische omzettingen kunnen grote invloed hebben op de gemeten concentratie. Langjarige meetreeksen en meerdere meetlocaties zijn daarom noodzakelijk om trends goed te kunnen beoordelen. Wij vinden het belangrijk om fouten in onze analyses zichtbaar te corrigeren wanneer we die constateren. Daarom laten we deze correctie expliciet bij het oorspronkelijke artikel staan.

---

De Groote Peel is al jarenlang één van de bekendste Natura 2000-gebieden in het Nederlandse stikstofdossier. Vrijwel iedere beleidsdiscussie over ammoniak en stikstofdepositie komt uiteindelijk bij dit hoogveengebied uit. Juist daarom is het belangrijk dat de gebruikte cijfers niet alleen intern consistent zijn, maar ook overeenkomen met de werkelijkheid.

Wanneer uitsluitend naar de berekende depositie uit OPS/AERIUS wordt gekeken, lijkt 2024 een omslagpunt. Na jaren van afnemende depositie laat het model weer een stijging zien. Op het eerste gezicht lijkt dat een logisch signaal dat de stikstofbelasting opnieuw toeneemt.

Maar zodra de modeluitkomsten naast onafhankelijke meetgegevens worden gelegd, ontstaat een heel ander beeld. De verschillende databronnen spreken elkaar namelijk tegen. Dat maakt de Groote Peel een interessant voorbeeld van waarom modelberekeningen altijd gecontroleerd moeten worden met metingen.

De berekende depositie daalt al twintig jaar

Figuur 1 toont de berekende stikstofdepositie op de Groote Peel tussen 2005 en 2024.

De algemene trend is duidelijk. Sinds 2005 is de berekende depositie afgenomen van ongeveer 2.200 mol stikstof per hectare per jaar naar ongeveer 1.400 mol in 2024. De lineaire trend bedraagt ongeveer 35-40 mol N per hectare per jaar, wat neerkomt op een totale afname van ongeveer 700 mol in twintig jaar.

Dat beeld past goed bij de landelijke ontwikkeling. Sinds de jaren negentig zijn de ammoniakemissies uit de landbouw immers aanzienlijk afgenomen door emissiearme stallen, aangepast veevoer, mestinjectie en een geleidelijke krimp van de veestapel.

Toch valt één detail onmiddellijk op. Na de forse daling tussen 2019 en 2022 laat de berekende depositie in 2024 weer een duidelijke stijging zien. De vraag is dan ook of deze stijging daadwerkelijk in de natuur heeft plaatsgevonden, of dat het model hier iets berekent wat niet overeenkomt met de werkelijkheid.

Wat laten de metingen zien?

Om die vraag te beantwoorden is het verstandig niet alleen naar modellen te kijken, maar ook naar de daadwerkelijke ammoniakconcentraties in de lucht.

Rondom de Groote Peel liggen meerdere meetpunten van het Meetnet Ammoniak in Natuurgebieden (MAN). Deze meetpunten meten maandelijks de gemiddelde ammoniakconcentratie. Figuur 2 laat alle afzonderlijke meetlocaties zien.

Hoewel iedere locatie zijn eigen karakter heeft, valt direct op dat alle meetpunten grotendeels hetzelfde patroon volgen. Wanneer in het voorjaar een piek optreedt, gebeurt dat vrijwel overal tegelijk. Ook de dalingen verlopen opvallend synchroon.

Dat is precies wat je verwacht wanneer de concentraties voornamelijk worden bepaald door regionale emissies en weersomstandigheden. De afzonderlijke meetpunten verschillen uiteraard enigszins van elkaar, maar het algemene gedrag is opvallend consistent.

Interessanter wordt het wanneer niet naar individuele meetpunten wordt gekeken, maar naar het gemiddelde van alle locaties.

Het gemiddelde vertelt een ander verhaal

Figuur 3 toont het gemiddelde van alle MAN-meetpunten, inclusief de spreiding tussen de verschillende locaties.

Door meerdere meetpunten samen te nemen verdwijnen toevallige lokale afwijkingen grotendeels uit beeld. Wat overblijft is de regionale ontwikkeling van de ammoniakconcentratie. Die ontwikkeling laat iets opvallends zien.

Na de grote piek in het voorjaar van 2022 nemen de gemiddelde ammoniakconcentraties geleidelijk af. Zowel in 2023 als in 2024 blijven de concentraties lager dan tijdens de piekjaren.

Dat is precies het tegenovergestelde van wat je zou verwachten wanneer de depositie daadwerkelijk weer sterk zou zijn toegenomen.

Immers, depositie ontstaat niet uit het niets. Zonder voldoende ammoniak in de lucht kan ook de depositie niet sterk stijgen.

Concentratie en depositie zijn onlosmakelijk verbonden

Dat brengt ons bij een fundamenteel punt. Stikstofdepositie wordt niet rechtstreeks gemeten. Zij wordt berekend uit verschillende componenten, waarvan de ammoniakconcentratie één van de belangrijkste is. In sterk vereenvoudigde vorm geldt:

Depositie = Concentratie × depositiesnelheid

Dat betekent dat een hogere depositie normaal gesproken gepaard gaat met een hogere ammoniakconcentratie. Wanneer de concentratie juist afneemt, zoals de MAN-metingen laten zien, kan de depositie alleen stijgen wanneer de depositiesnelheid uitzonderlijk veel groter wordt en daar zijn geen enkele redenen voor.

Dat is theoretisch mogelijk, bijvoorbeeld onder bijzondere meteorologische omstandigheden, maar daarvoor is wel overtuigend bewijs nodig. Tot nu toe ontbreekt dat bewijs, sterker dit zou ook zeer onwaarschijnlijk zijn.

Satellieten bevestigen het beeld

De MAN-metingen vormen bovendien niet de enige onafhankelijke informatiebron. Ook satellieten, zoals IASI en Copernicus, meten ammoniak in de atmosfeer. Hoewel satellieten een andere meetmethode gebruiken en een veel groter gebied bestrijken, laten zij voor Zuidoost-Nederland dezelfde algemene ontwikkeling zien.

Ook daar is geen duidelijke stijgende trend zichtbaar in 2024. Dat is belangrijk. Wanneer twee volledig onafhankelijke meetsystemen – MAN en Satelliet – dezelfde ontwikkeling laten zien, neemt het vertrouwen in die trend aanzienlijk toe.

Het wordt dan steeds minder waarschijnlijk dat beide meetmethoden toevallig dezelfde fout maken.

Ook de emissies wijzen omlaag

Een derde controle bestaat uit de emissiecijfers. Wanneer de ammoniakemissie rondom de Groote Peel zou zijn toegenomen, zou een stijgende concentratie nog enigszins verklaarbaar zijn.

Maar ook daar zien we juist het tegenovergestelde.

Sinds 2019 nemen de regionale ammoniakemissies verder af. Daarbij zijn de effecten van de beëindigingsregelingen LBV en LBV+ grotendeels nog niet eens volledig verwerkt in de emissie-inventarisaties.

Dat betekent dat de werkelijke emissies waarschijnlijk zelfs iets lager liggen dan de huidige cijfers suggereren.

Hierdoor ontstaat een opmerkelijk consistente keten van waarnemingen.

Grootheid	Ontwikkeling
MAN-concentraties	Dalend
Satellietconcentraties	Dalend
Emissies Groote Peel +1000 meter	Sterk dalend
OPS-berekende depositie (2024)	Iets stijgend

Juist die laatste regel valt dus uit de toon. Of het komt door de RIVM matsfactor of niet moet nader worden onderzocht overigens.

Een model moet worden getoetst aan de werkelijkheid

Betekent dit dat OPS fout is?

Nee, dat mag je zo niet generiek stellen.

Alle modellen bevatten onzekerheden en zijn gebaseerd op aannames over atmosferisch transport, turbulentie, vegetatie en depositiesnelheden. Dat is ook precies waarom modellen voortdurend moeten worden gevalideerd met metingen. We moeten wel weten HOE deze onzekerheden zijn.

De Groote Peel laat zien hoe belangrijk dat is.

Wanneer drie grotendeels onafhankelijke databronnen dezelfde richting aanwijzen en één model een afwijkende ontwikkeling laat zien, is dat geen bewijs dat het model onjuist is. Het is wél een duidelijke aanwijzing dat nader onderzoek noodzakelijk is. Vooralsnog denk ik dat het beter is om de waarnemingen leidend te laten zien en niet teveel vertrouwen in OPS te hebben.

Wetenschap werkt immers niet door één databron als waarheid te beschouwen, maar door verschillende bronnen voortdurend met elkaar te vergelijken.

Een plausibele schatting

De exacte stikstofdepositie op de Groote Peel kennen we niet. Vooral de droge depositie blijft lastig rechtstreeks te bepalen en spijtige genoeg worden er geen depositiemetingen uitgevoerd op de Groote Peel (ook geen natte depositie).

Toch lijkt het op basis van de beschikbare informatie aannemelijk dat de werkelijke depositie lager ligt dan de huidige OPS-berekening voor 2024 suggereert.

Wanneer de dalende emissies, de MAN-metingen en de satellietwaarnemingen gezamenlijk worden beschouwd, lijkt een werkelijke depositie in de orde van 1.000 tot 1.200 mol stikstof per hectare per jaar met een onzekerheid van 300 tot 450 mol per hectare per jaar beter te passen bij alle beschikbare gegevens dan een waarde van ongeveer 1.400 mol.

Dat is uiteraard een hypothese die nader onderzocht moet worden. Maar het is wel een hypothese die wordt ondersteund door meerdere onafhankelijke meetreeksen.

Conclusie

De Groote Peel laat zien waarom stikstofbeleid niet uitsluitend op modeluitkomsten zou moeten worden gebaseerd. Modellen zijn onmisbaar, maar vormen uiteindelijk een benadering van de werkelijkheid. Wanneer modeluitkomsten afwijken van meerdere onafhankelijke meetmethoden, is het verstandig niet alleen naar het model te kijken, maar juist ook naar de metingen.

De combinatie van MAN-metingen, satellietwaarnemingen en emissiegegevens wijst erop dat de ammoniakbelasting rond de Groote Peel ook in 2024 verder is afgenomen. Daarmee lijkt de stijging die OPS voor dat jaar berekent moeilijk te rijmen met de beschikbare meetgegevens.

Juist daarom zou de Groote Peel gebruikt kunnen worden als een uitstekende validatiecasus voor de volgende generatie stikstofmodellen: niet omdat het model noodzakelijkerwijs fout is, maar omdat hier uitzonderlijk veel onafhankelijke gegevens beschikbaar zijn om de berekeningen aan de praktijk te toetsen.