De natuur houdt zich niet aan natuurbeleid: moeten we sturen op soorten of op standplaatsfactoren?

De documentaire De natuur houdt zich niet aan natuurbeleid van journalist en documentairemaker Robert Ellenkamp heeft de afgelopen weken veel discussie losgemaakt. Dat is op zichzelf al een verdienste. Het stikstofdebat wordt al jaren gedomineerd door juridische procedures, modellen en politieke tegenstellingen. De vraag hoe natuur zich daadwerkelijk ontwikkelt, krijgt vaak veel minder aandacht.

De documentaire laat zien dat sommige natuurgebieden er beter voor staan dan vaak wordt gesuggereerd. Tegelijkertijd roept de film een veel fundamentelere vraag op: wat is eigenlijk het doel van natuurbeleid? Moeten we sturen op het herstel van specifieke soorten? Of moeten we vooral werken aan het herstel van de omstandigheden waarin die soorten kunnen gedijen?

Die discussie is niet nieuw. Maar ze wordt wel steeds belangrijker. Ook in het rapport Van verwarring naar verbinding van Gerard Ros, Wim de Vries en Wouter de Heij staat deze vraag centraal. De auteurs pleiten daarin voor een verschuiving van een soortenbenadering naar een benadering die uitgaat van het verbeteren van de zogenoemde standplaatsfactoren. Dat lijkt misschien een technisch detail, maar het raakt de kern van het Nederlandse natuurbeleid.

De natuur is meer dan een lijst met soorten

Veel Natura 2000-beleid is gebaseerd op het beschermen van specifieke habitattypen en soorten. Voor elk gebied is vastgelegd welke planten, vogels, insecten of vegetatietypen behouden of hersteld moeten worden. Dat klinkt logisch. Maar de praktijk is ingewikkelder. Natuur is namelijk geen statisch systeem. Ecosystemen veranderen voortdurend onder invloed van klimaat, waterbeschikbaarheid, bodemchemie, beheer, begrazing en menselijke activiteiten.

Een heidegebied uit 1950 ziet er vandaag anders uit. Een veengebied reageert anders op een droge zomer dan op een nat jaar. Soorten verdwijnen, andere soorten verschijnen. Wie uitsluitend naar afzonderlijke soorten kijkt, loopt het risico symptomen te bestrijden in plaats van oorzaken aan te pakken. Een orchidee verdwijnt immers niet omdat zij besluit ergens anders te gaan groeien. Zij verdwijnt omdat de omstandigheden veranderen.

Wat zijn standplaatsfactoren?

Standplaatsfactoren zijn de omgevingsomstandigheden die bepalen of een plant- of diersoort ergens kan overleven. De belangrijkste factoren zijn:

Standplaatsfactor	Voorbeelden
Water	Grondwaterstand, droogte, waterkwaliteit
Bodem	Zuurgraad, organische stof, mineralen
Voedingsstoffen	Stikstof, fosfaat, kalium
Klimaat	Temperatuur, neerslag, verdamping
Beheer	Maaien, begrazing, plaggen, bosbeheer
Landschap	Verbinding tussen natuurgebieden

Deze factoren bepalen samen of een ecosysteem zich kan ontwikkelen. Een veengebied heeft bijvoorbeeld een hoge grondwaterstand nodig. Als het gebied uitdroogt, oxideert het veen, komen voedingsstoffen vrij en verdwijnen karakteristieke plantensoorten. In zo’n situatie heeft het weinig zin om alleen naar stikstof te kijken.

Water is vaak belangrijker dan stikstof

Een van de belangrijkste boodschappen uit Van verwarring naar verbinding is dat water vaak de bepalende factor is. Dat geldt vooral voor hoogvenen, natte heiden en beekdalen. Veel Nederlandse natuurgebieden hebben decennialang te maken gehad met:

• ontwatering;
• grondwateronttrekking;
• landbouwkundige drainage;
• kanalisatie;
• verdroging door klimaatverandering.

De gevolgen daarvan zijn enorm. Een daling van de grondwaterstand met enkele tientallen centimeters kan al leiden tot grote veranderingen in de vegetatie. Toch krijgt water in veel natuurdoelanalyses minder aandacht dan stikstof. Dat komt deels doordat stikstof relatief eenvoudig te modelleren is. Met AERIUS kunnen voor elk hexagoon depositiewaarden worden berekend. Waterprocessen zijn vaak veel complexer en veel moeilijker te modelleren. Daardoor ontstaat het risico dat beleid zich vooral richt op wat meetbaar is, in plaats van op wat ecologisch het belangrijkst is.

Soorten zijn indicatoren, geen beleidsdoelen

Soorten kunnen uitstekend functioneren als indicatoren. De aanwezigheid van bepaalde planten kan bijvoorbeeld iets zeggen over de zuurgraad van de bodem. De aanwezigheid van vlinders kan iets vertellen over de kwaliteit van het leefgebied. Maar een soort zou niet automatisch het beleidsdoel moeten zijn.

Neem de korhoenpopulatie op de Sallandse Heuvelrug. Het verdwijnen van de korhoen is niet het probleem zelf. Het is een signaal dat de leefomstandigheden zijn verslechterd. Wanneer het beleid zich uitsluitend richt op het terugbrengen van één soort, ontstaat het risico dat de onderliggende oorzaken onvoldoende worden aangepakt. De vraag zou daarom niet moeten zijn: hoe krijgen we het korhoen terug? De vraag zou moeten zijn: welke omstandigheden zijn nodig om een gezond heide-ecosysteem te herstellen?

Herstel van condities levert vaak meer op

Een belangrijk voordeel van een standplaatsgerichte benadering is dat meerdere soorten tegelijkertijd profiteren. Wanneer de waterhuishouding in een beekdal wordt hersteld, profiteren niet alleen zeldzame planten. Ook insecten, amfibieën, vogels en bodemorganismen reageren positief.

Hetzelfde geldt voor natuurbeheer. Plaggen, maaien, begrazing en het verwijderen van opslag zijn geen doelen op zichzelf. Het zijn instrumenten om de omstandigheden te verbeteren. In de praktijk blijkt bovendien dat veel herstelmaatregelen succesvol kunnen zijn.

Dat is misschien wel een van de sterkste elementen uit de documentaire van Ellenkamp: het laten zien van concrete voorbeelden waarin natuurherstel daadwerkelijk werkt. Succesvolle herstelprojecten krijgen vaak minder aandacht dan achteruitgang. Dat is jammer. Want juist die voorbeelden kunnen laten zien welke maatregelen wel en niet effectief zijn.

Het debat over stikstof is te smal geworden

Dat betekent overigens niet dat stikstof onbelangrijk is. Stikstof beïnvloedt de bodemchemie, de voedselbeschikbaarheid en de concurrentieverhoudingen tussen plantensoorten. Maar stikstof is slechts één van de (druk)factoren.

In sommige gebieden is stikstof de dominante drukfactor. In andere gebieden zijn verdroging, historische ontwatering, fosfaatbelasting of klimaatverandering veel belangrijker. Een (te) eenzijdige focus op stikstof kan daarom leiden tot schijnprecisie.

Wanneer een model een overschrijding van enkele mol stikstof per hectare berekent, ontstaat al snel de indruk dat precies bekend is wat het probleem is. Maar ecosystemen zijn veel complexer dan één getal. De vraag is niet alleen hoeveel stikstof ergens terechtkomt. De vraag is hoe het complete ecosysteem functioneert.

Van soortenbeleid naar systeemherstel

Het Nederlandse natuurbeleid staat op een kruispunt. De traditionele benadering, waarin het behoud van specifieke soorten centraal staat, loopt steeds vaker tegen grenzen aan. Klimaatverandering zorgt ervoor dat ecosystemen veranderen. Sommige soorten verschuiven naar het noorden. Andere soorten verdwijnen. Nieuwe soorten vestigen zich.

Dat betekent niet dat natuurbeleid overbodig wordt. Integendeel. Maar het betekent wel dat het beleid zich meer zou moeten richten op robuuste ecosystemen. Dat vraagt om herstel van:

• de waterhuishouding;
• de bodemkwaliteit;
• de mineralenbalans;
• de landschappelijke samenhang;
• natuurlijke processen.

In Van verwarring naar verbinding wordt dat samengevat als het verbeteren van de standplaatsfactoren. Misschien is dat wel de belangrijkste les uit de documentaire. Natuur laat zich namelijk niet dwingen in beleidsdoelen, juridische definities of modellen. Natuur reageert op omstandigheden. Wie duurzame natuur wil, moet daarom niet alleen vragen welke soorten er ontbreken. De veel belangrijkere vraag is: zijn de omstandigheden aanwezig waarin die soorten weer vanzelf kunnen terugkeren?

Misschien moeten we het natuurbeleid daarom niet beoordelen op het aantal beschermde soorten, maar op de kwaliteit van de ecosystemen die we achterlaten en/of creeeren.