Er is wél een uitweg uit het stikstofmoeras — maar dan moet Den Haag de juiste afslag nemen en dat doen ze nu nog niet (deel 2)
← Terug naar overzicht

Er is wél een uitweg uit het stikstofmoeras — maar dan moet Den Haag de juiste afslag nemen en dat doen ze nu nog niet (deel 2)


Mijn eerste opinie stond hier: Kabinet bouwt een nieuw landbouwstelsel, maar laat Nederland voorlopig op slot, hier mijn tweede reactie op de brief van afgelopen vrijdag.

De stikstofbrief van het kabinet roept veel kritiek op. Terecht. Er worden grote woorden gebruikt over perspectief, vergunningverlening en natuurherstel, maar bij nadere lezing blijft de belangrijkste vraag onbeantwoord: hoe komt Nederland daadwerkelijk weer van het slot?

Toch is het te makkelijk om de brief alleen af te serveren. Er zit namelijk ook een opening in. Niet omdat het pakket nu al goed is (dat is het niet!), maar omdat de contouren van een andere aanpak zichtbaar worden. De landsadvocaat heeft de deur opengezet voor een systeem met gebiedsgerichte emissieplafonds, natuurherstel en een andere invulling van additionaliteit. Dat is belangrijk. Daarmee is de kern van het rapport Van Verwarring naar Verbinding niet juridisch afgeschoten, maar juist als serieuze route overeind gebleven.

De vraag is dus niet óf het anders kan. De vraag is of Den Haag bereid is om de juiste route ook echt te kiezen.

Die route begint niet bij landelijke percentages, generieke normen of nieuwe bureaucratie. Die begint bij de natuur zelf. Wat heeft een specifiek Natura 2000-gebied nodig? Welke drukfactoren spelen daar werkelijk? Is stikstof daar de dominante factor, of gaat het vooral om verdroging, verkeerd beheer, versnippering, waterkwaliteit of historische schade? En welke maatregelen leveren dan aantoonbaar herstel op?

Dat is de kern van goed gebiedsbeleid.

Ik ben voor gebiedsplannen waarin boeren, collectieven, provincies, terreinbeheerders en waterschappen samenwerken om emissies naar lucht, water en bodem op een nette en economisch verantwoorde manier te verlagen. Dat is gewoon goed milieubeleid. Het verhoogt de mineralenefficiëntie, versterkt de kringloop en kan natuurherstel dichterbij brengen. Maar dan moeten de doelen wel voortkomen uit de behoefte van het gebied, niet uit een Haagse spreadsheet.

Daar gaat het in deze brief mis.

Het kabinet blijft te veel hangen in stikstof als allesverklarende factor. Natuurlijk is stikstof relevant. Niemand ontkent dat een structurele daling van (de lokale) emissies nodig is. Maar stikstof is niet overal de doorslaggevende drukfactor. In veel gebieden zijn actief herstelbeheer, hydrologie, bodem, exoten, waterkwaliteit en gericht beheer minstens zo belangrijk. Wie alleen aan de stikstofknop draait, loopt het risico veel geld uit te geven zonder natuurherstel te realiseren.

Precies dat hebben we de afgelopen jaren gezien: een te extreme focus op stikstof!

Er is miljarden uitgegeven, terwijl vergunningverlening nog steeds vastloopt en natuurherstel onvoldoende zichtbaar wordt. Het probleem is dus niet alleen dat er te weinig is gedaan. Het probleem is vooral dat Nederland te lang op het verkeerde dashboard heeft gestuurd.

Dat dashboard heet AERIUS.

Nog steeds blijft het beleid gevangen in een SimCity-wereld waarin modelberekeningen tot drie cijfers achter de komma bepalen of een project wel of niet door mag gaan. Een berekende bijdrage van 0,005 mol wordt behandeld alsof het een harde ecologische werkelijkheid is. Terwijl iedereen weet dat dit schijnzekerheid is. We moeten hier mee stoppen!

De rekenkundige ondergrens had daarom snel ingevoerd moeten worden. Niet eind 2027, maar zo snel mogelijk. Een RKO is geen politieke truc, maar een wetenschappelijk correctiepunt: onder welk niveau is een berekende depositie niet meer betrouwbaar te onderscheiden van modelruis? Dat is statistiek, geen ideologie. Ik zal in de loop van aankomende week een wetenschappelijk rapport hierover publiceren.

En daarnaast had het kabinet ten minste serieus moeten kijken naar een bestuurlijke drempelwaarde. Duitsland werkt al jaren met een veel ruimere systematiek (RKO=21mol, 3% als drempelwaarde). Nederland doet alsof Europees recht een nulrisico eist, maar dat is niet waar. De Habitatrichtlijn vraagt bescherming van natuur, geen aanbidding van modeluitkomsten.

Ook juridisch blijft het kabinet te veel hangen in artikel 6 lid 3 van de Habitatrichtlijn: de projecttoets. Elke activiteit, elke wijziging, elke stal, elke uitbreiding wordt opnieuw langs de meetlat gelegd. Maar de werkelijke sleutel ligt bij artikel 6 lid 1 en 2: zorg voor goede beheerplannen, voorkom verslechtering, voer passende maatregelen uit en borg natuurherstel vooraf.

Als je dat goed doet, ontstaat ruimte voor vergunningverlening.

Dat is de kern van de gebiedsgerichte route. Niet ieder project apart kapot rekenen, maar vooraf per gebied vaststellen wat nodig is, welke emissieruimte beschikbaar is, welke herstelmaatregelen worden genomen en hoe bedrijven daarbinnen kunnen ondernemen. Dat is precies waarom de landsadvocaat zo belangrijk is: die zegt niet dat dit onmogelijk is. Die zegt: werk het goed uit. Nu staan wij – de acht schrijvers van het rapport – al sinds 2 april klaar om dit te doen. Maar wij hebben geen enkele verzoek gekregen vanuit het ministerie om ook aan de slag te gaan!

Maar in plaats daarvan kiest het kabinet opnieuw voor landelijke percentages.

42 tot 46 procent generiek, daarbovenop extra reductie in bufferzones, met in sommige gebieden stapeling richting 62 tot 66 procent. Dat klinkt daadkrachtig, maar is ecologisch vaak slecht onderbouwd. Waarom precies dit percentage? Waarom overal dezelfde solidariteitslogica? Waarom niet kijken naar hotspots, bufferzones rond werkelijk stikstofgevoelige habitats en een beperkte generieke reductie waar dat zinvol is? Ik heb LTO-NL nu een jaar gewaarschuwd dat dit de fuik gaat zijn, en zie het staan nu in de brief: een EN EN plan. Zeer onhandig.

Een beetje generiek beleid is logisch. Denk aan 25 tot 30 procent landelijke emissiereductie, gekoppeld aan betere mineralenefficiëntie, minder verliezen en modernere bedrijfsvoering. Maar het idee dat heel Nederland solidair dezelfde zware reductie moet dragen, ook waar het ecologisch nauwelijks effect heeft, is bestuurlijk gemakzuchtig.

Nog problematischer is de keuze voor emissie per fosfaatrecht.

Dat lijkt op doelsturing, maar is het niet. Het is een nieuw rechtensysteem waarin de sterkste bedrijven kunnen gaan schuiven met ruimte, terwijl de vraag wat een gebied nodig heeft naar de achtergrond verdwijnt. Of je kiest voor collectieve gebiedsafspraken, of je kiest voor het recht van de sterkste. Deze brief probeert allebei tegelijk te doen. Dat gaat wringen.

Een norm per fosfaatrecht zegt bovendien niet vanzelf iets over de werkelijke belasting van een kwetsbaar natuurgebied. Een bedrijf op afstand is ecologisch iets anders dan een bedrijf direct naast een kwetsbaar habitat. Een collectieve gebiedsaanpak kan met die ruimtelijke werkelijkheid omgaan. Een generieke fosfaatnorm veel minder. Ik heb NAJK nu voldoende vriendelijk en onvriendelijk aangegeven dat dit absoluut niet de richting is, en zie in die fuik zijn we ook gelopen!

En dan is er nog de landelijke GVE-norm.

Die is in het stikstofdossier een parameter waar we genuanceerd naar moeten kijken; meer grond is ook meer depositie dat is dus goed (maar eerst maar eens de erkenning voor de depositie op graslanden!). Grootvee-eenheden per hectare kunnen vooral relevant zijn voor mestbeleid, grondgebondenheid of waterkwaliteit. Maar ammoniakemissie wordt vooral bepaald door soort stal, mestopslag, voer, management, aanwending en locatie. Niet simpelweg door het aantal GVE per hectare. Door dit toch als een puur stikstofinstrument te presenteren, worden mestbeleid, waterbeleid en natuurvergunningen opnieuw door elkaar gehusseld. Vooral de 25 km grens is een belachelijk voorstel. Mest moet gewoon naar het land (desnoods wat verder), daar is geen discussie over, maar om dat te beperken met een km-norm.

Dat maakt het systeem niet eenvoudiger, maar juist ingewikkelder.

Het kabinet zegt boeren perspectief te bieden via het trappetje van Remkes: innoveren, extensiveren, verplaatsen of stoppen. Maar in de praktijk zijn de eerste drie treden grotendeels geblokkeerd. Innovatie vraagt vergunningen, maar vergunningen komen niet los. Verplaatsen vraagt een nieuwe vergunning op een andere plek, waar opnieuw depositie ontstaat. Extensivering is voor veel bedrijven economisch onhaalbaar zonder structureel verdienmodel.

Dan blijft stoppen over.

Dat is geen perspectief, maar een fuik.

Toch hoeft het niet zo te eindigen. Er ligt een alternatief. Begin met gebiedsplannen vanuit de natuurbehoefte. Borg herstelbeheer in beheerplannen. Stel per gebied vast welke emissiereductie nodig is. Werk met collectieven. Voer snel een rekenkundige ondergrens in. Maak ruimte voor een bestuurlijke drempelwaarde. Legaliseer PAS-melders en interimmers buiten echte hotspots. En stop met landelijke schijnoplossingen die vooral nieuwe regels produceren.

Nederland kan uit het stikstofmoeras komen.

Maar dan moet Den Haag stoppen met het bouwen van een nieuw landbouwstelsel en beginnen met het oplossen van het vergunningenprobleem.

Dat vraagt minder SimCity, minder spreadsheetpolitiek en meer ecologische werkelijkheid.

De deur staat open. Nu nog de moed om erdoorheen te lopen.

ir. Wouter de Heij

PS wat ik vooral onverstandig heb gevonden in de laatsten maanden is dat er partijen zoals Agractie zijn uitgesloten, en dat insiders (waaronder dus onderzoekers WUR rapport) nu zijn uitgesloten. Dan is de D66 belofte om ‘van het slot’ af te gaan van het niveau ‘we gaan 10 nieuwe steden bouwen’. Van het slot af zal ook wel metaforisch zijn bedoeld. Woensdag is er een debat, en vrijdag gaat iedereen met vakantie. Lekker getimed.

Meer Artikelen

Beleid
Beleid

De overheid stelt milieueisen, maar raakt (het zicht op) haar eigen vergunningen kwijt. Hoe nauwkeurig en actueel zijn de inzichten van de omgevingsdiensten?

De ILT constateert grote achterstanden bij het actualiseren van milieuvergunningen. Gebrekkige archieven, personeelstekorten en onvoldoende bestuurlijke sturing belemmeren toezicht en milieubescherming. Daardoor kunnen bedrijven onder verouderde voorwaarden blijven produceren. Hoeveel extra milieuschade ontstaat, is onbekend. Gemeenten en provincies moeten hun verantwoordelijkheid nemen: betrouwbare dossiers, actuele voorschriften en structurele financiering organiseren.

Lees meer →
Beleid
Beleid

Een eerste reactie op de (persoonlijk?) stikstofbrief van de WUR directeur Sjoukje Heimovaara

De auteur pleit voor een herziening van het stikstofbeleid en vraagt Wageningen University & Research (WUR) om openheid en verantwoordelijkheid. Hij benadrukt het belang van precisie in wetenschappelijk onderzoek, de noodzaak voor samenwerking en duidelijke communicatie, en kritiek op de communicatie van beleidskeuzes zonder substantieel bewijs. Een evenwichtige aanpak is essentieel voor boeren.

Lees meer →